O‘zbekistonlik dasturchi turkiy tillar uchun SI-tarjimon yaratdi. Startap 1,5 million dollarga baholangan

Muhammadsaid Mamasaidov Toshkentda tug‘ilgan, IT sohasi vakillari oilasida ulg‘aygan va Inha universitetining Janubiy Koreyadagi filialida “Dasturiy injiniring” yo‘nalishida tahsil olgan. U 2-kursda tabiiy tilni qayta ishlash texnologiyalariga qiziqib, o‘zbek tilidagi matnlarni avtomatik tuzatish xizmatini yaratdi. Keyinchalik bu loyiha turkiy tillar uchun SI-tarjimon – Tilmoch platformasiga aylandi.

Bugungi kunda platformadan oyiga 200 ming kishi foydalanadi. Startap shu paytgacha grant va venchur mablag‘lari ko‘rinishida 300 ming dollardan ortiq investitsiya jalb qilgan, 2025-yilda esa uning qiymati 1,5 million dollarga baholangan.

Digital Business va Astana Hub’ning “Markaziy Yevroosiyoning 100 ta startap tarixi” qo‘shma loyihasi uchun Muhammadsaid universal LLM-botlar nima sababdan turkiy tillar bilan yaxshi ishlay olmasligi, Tilmoch’ning Qozog‘iston bozoriga chiqishda qanday to‘siqlarga duch kelgani va servis kelajakda qanday qilib to‘laqonli superilovaga aylanishini rejalashtirayotgani haqida so‘zlab berdi.

Qozoq tilida o‘qish

“O‘zbek tilidagi 35 mingta kitobni raqamlashtirdik”

— Muhammadsaid, SI yordamida tarjima qilish va tabiiy tilni qayta ishlashga qiziqishingizga nima sabab bo‘ldi? Loyiha qanday boshlangan?

— Universitetda 2-kursda “Ma’lumotlar tuzilmasi va algoritmlar” fanini o‘qirdik. Fan bo‘yicha loyiha tayyorlashimiz kerak edi. O‘sha paytda meni bir narsa qiziqtirardi: aksariyat operatsion tizimlarda o‘zbek tilidagi matnlarni avtomatik tahrirlash imkoniyati yo‘q edi. Shuning uchun o‘zbekcha yozuvdagi xatolarni avtomatik tuzatadigan servis yaratishga kirishdim.

O‘zbek tili tuzilishi jihatidan murakkab tillardan biri. So‘z o‘zagiga turli qo‘shimchalar ketma-ket qo‘shilib, so‘zning shakli o‘zgarib boradi. Buning ustiga, o‘zbek tilida lotin va kirill yozuvlari parallel ravishda ishlatiladi. Odamlar rus va ingliz tillarini ham aralashtirib gapiradi, shevalar esa juda ko‘p. Arab tilidan o‘zlashgan so‘zlar ham turlicha yoziladi, ayrim hollarda odamlar adabiy til me’yorlariga amal qilmaydi. Natijada o‘zbek tilini raqamli muhitga moslashtirish qiyinlashadi. Masalan, internetda ma’lumot qidirish yoki o‘zbek tiliga asoslangan turli servislarni yaratishda muammolar paydo bo‘ladi, chunki bir xil so‘z turli odamlar tomonidan har xil yozilishi mumkin. Men esa shu xilma-xillikni tartibga solib, o‘zbek tilidagi yozuvlarni imkon qadar yagona me’yorga keltirishni xohlardim.

— Avtomatik tahrirlash servisining dastlabki versiyasi qanday edi?

— Juda sodda edi: foydalanuvchi interfeysi umuman mavjud emasdi, dastur faqat kod shaklida ishlardi. O‘zbek tilidagi so‘zlar ro‘yxatini va 150-200 ta mumkin bo‘lgan qo‘shimchalar ro‘yxatini olib, ularni turli kombinatsiyalarda birlashtirardik.

Keyin hosil bo‘lgan shakllarni lug‘at bilan solishtirardik. Agar so‘z lug‘atda yoki yuklangan matnda uchrasa, dastur uni to‘g‘ri deb qabul qilardi, aks holda xato deb belgilardi. Albatta, bu juda sodda va mukammal bo‘lmagan usul edi. Ba’zan to‘g‘ri yozilgan so‘z ham bazada aynan shu shaklda bo‘lmagani uchun xato deb chiqardi va bu foydalanuvchilarni bezovta qilardi. Loyiha tugagach, o‘zbek tilining barcha qoidalarini hisobga oladigan va har bir so‘zning tuzilishini algoritmlar yordamida tahlil qila oladigan to‘laqonli tizim yaratishni xohladim.

— O‘zbek tilini avtomatik tahrirlash loyihasi qanday qilib to‘laqonli startapga aylandi?

— O‘sha paytda startapni qanday rivojlantirish haqida deyarli tasavvurim yo‘q edi. Avvaliga o‘zbek tili uchun Grammarly’ga o‘xshash servis yaratmoqchi bo‘ldik: odamlar saytga matn kiritib, undagi xatolarni tekshirishi kerak edi. Dastlabki veb-versiyasini yaratdim, lekin undan hech kim foydalanmadi. Shunda faqat kod yozishning o‘zi yetarli emasligini, mahsulotni targ‘ib qilish va reklama bilan ham shug‘ullanish kerakligini tushundim.

Keyin IT Park Uzbekistan, Raqamli texnologiyalar vazirligi va BAA hukumati hamkorligida o‘tkazilgan mGovAward mobil ilovalar tanlovi haqida bilib qoldim. Tanlovda qatnashish uchun jamoa kerak edi. Shu sababli guruhdoshlarimdan ikki kishini – dizayner va ma’lumotlar bo‘yicha mutaxassisni jamoaga taklif qildim. 2022-yil bahorida o‘zbek tili uchun so‘zlarni oldindan taklif qiladigan va xatolarni avtomatik tuzatadigan mobil klaviatura yaratdik. Jamoamizda tilshunos bo‘lmagani uchun o‘zbek tili grammatikasiga oid darsliklarni mustaqil o‘rganishga to‘g‘ri keldi. 150-200 ga yaqin affiks qanday ishlashi va ularning so‘z o‘zagiga qanday ta’sir qilishini o‘rgandik. Turk va fin tillari bo‘yicha olimlarning tadqiqotlaridan ham foydalandik, soha mutaxassislari bilan maslahatlashdik. Lug‘atlar, grammatik qoidalar va yangiliklar matnlarini tahlil qilish asosida modelni bosqichma-bosqich takomillashtirib bordik. Yakunda loyihamiz tanlovda birinchi o‘rinni egallab, 50 ming dollar mukofot oldi.

— Tanlovdagi g‘alabadan keyin loyiha qanday rivojlandi?

— Ko‘p o‘tmay, mobil klaviaturani monetizatsiya qilish, ya’ni undan daromad olish juda qiyin ekani ma’lum bo‘ldi. Shundan so‘ng o‘zbek tilidagi imlo xatolarini tekshirish uchun yanada takomillashtirilgan modul yaratishga qaror qildik. Unga Tahrirchi deb nom berdik. Modul Microsoft Word uchun plagin sifatida ishlashi kerak edi. O‘zbekistonda Word’dan deyarli barcha tashkilotlarda foydalaniladi, shu sababli odamlarga hujjat ustida ishlayotgan paytning o‘zida xatolarni tekshirish ancha qulay bo‘lardi.

Shu bilan birga, murakkab grammatik va uslubiy xatolarni aniqlash, tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘llash masalalariga ham jiddiyroq e’tibor qaratdik. Buning uchun modelni o‘rgatishga yetarlicha katta hajmdagi o‘zbekcha matnlar bazasi kerak edi. O‘sha paytda esa bunday katta raqamli ma’lumotlar to‘plami mavjud emasdi. Faqat yangiliklar saytlaridan ma’lumot yig‘ishning o‘zi yetarli emas edi: u yerdagi so‘z boyligi juda bir xil va cheklangan. Kerakli ma’lumotlarni o‘zbek tilidagi bosma kitoblardan izlash kerakligi ayon bo‘ldi.

Biz mavjud elektron nashrlarni yig‘dik, kamyob kitoblarni esa do‘konlardan izladik, bukinistlardan sotib oldik va skaner qildik. Natijada qariyb 35 mingta kitobning raqamli nusxasini yagona katta matnlar bazasiga jamlashga muvaffaq bo‘ldik. Shu mahsulot bilan davlat sektoriga ham kirib bordik, biroq davlat tashkilotlari bilan ishlash oson bo‘lmadi. Shundan keyin o‘zimiz uchun mos bozor va mahsulot modelini izlashda davom etdik.

2023-yil oxirida President Tech Award tanlovida ishtirok etdik. Loyiha “Sun’iy intellekt” yo‘nalishida g‘olib bo‘lib, 100 ming dollar mukofot oldi. Bu mablag‘ mahsulot konsepsiyasini boshidan qayta ko‘rib chiqish va bozor haqiqatan ham pul to‘lashga tayyor bo‘lgan yo‘nalishni topish imkonini berdi. Avval nutqni tanib olish, ovozli botlar va kompyuter ko‘rish texnologiyalariga asoslangan yechimlarni ham ko‘rib chiqdik. Ammo Google’dagi qidiruvlar statistikasini tahlil qilganimizda, sifatli tarjimaga ehtiyoj juda katta ekanini ko‘rdik. O‘sha paytda ChatGPT va Claude o‘zbek tilini yaxshi tushunmasdi, Google Translate esa tabiiy chiqmaydigan, mashina tarjimasiga o‘xshash matnlarni berardi. 2024-yilni to‘liq maxsus tarjimon yaratishga bag‘ishladik. Grant mablag‘larini serverlar, modellarni o‘qitish va marketingga yo‘naltirdik. 2024-yil sentabr oyida Tilmoch platformasi keng foydalanuvchilar uchun ishga tushirildi.

— Tilmoch tarjimasi ChatGPT yoki Claude kabi universal modellardan nimasi bilan farq qiladi?

— Katta til modellari, aslida, ingliz tilidagi ma’lumotlar asosida shakllangan. Turkiy tillar esa resurslari kam tillar hisoblanadi, ya’ni SI o‘rganishi mumkin bo‘lgan raqamlashtirilgan materiallar juda oz. Shu sababli o‘zbek yoki qozoq tilida matn yaratishda tarjima tabiiy chiqmasligi, gap tuzilishida ingliz tilining ta’siri sezilib turishi mumkin. Bundan tashqari, universal chat-botlar uzun hujjatlarni tarjima qilganda matnning ayrim qismlarini tushirib qoldirishi, ma’noni o‘zgartirib yuborishi yoki gapni oxiriga yetkazmay, tarjimani yarim yo‘lda to‘xtatib qo‘yishi mumkin.

Tilmoch esa aynan tarjima uchun ishlab chiqilgan. Shu sababli u matnning ayrim qismlarini tashlab ketmaydi va mazmunni buzmaydi. Biz muntazam ravishda professional tilshunoslar ishtirokida xolisona testlar o‘tkazamiz: Tilmoch, Google Translate va LLM-botlar tayyorlagan tarjimalar bir-biri bilan solishtiriladi. Sinovlarning 80-90 foizida mutaxassislar sinonimlarning tabiiy qo‘llanishi va jumlalarning aniq ifodalangani sababli Tilmoch tarjimasini afzal ko‘rishadi.

Bunday sifatga ulkan server xarajatlarisiz erishish uchun ikkita model yaratdik: biri yengil va tezkor, ikkinchisi esa og‘irroq, ammo matnni chuqurroq tahlil qiladi. Asosiy model matnni bir zumda tarjima qilib, kundalik ehtiyojlar uchun yetarli natijani beradi. Agar foydalanuvchi tarjimani yanada yaxshilamoqchi bo‘lsa, interfeysda buning uchun maxsus vositalar mavjud. “Sayqallash” tugmasi chuqurroq ishlaydigan neyron tarmoqni ishga tushiradi: u butun paragraf mazmunini hisobga oladi, avvalgi tarjimalar bazasidagi ma’lumotlar bilan solishtiradi va eng tabiiy ifodalarni tanlaydi. Agar dastlabki tarjima aniq va tabiiy bo‘lsa, algoritm uni o‘zgartirmaydi. Agar jumlada g‘aliz yoki sun’iy ifoda borligini aniqlasa, uni qayta tuzadi.

“San-Fransiskodan keyin jamoaning maqsadlari va katta natijalarga erishish istagi ham ancha oshdi”

— 2025-yil sentabr oyida uchta venchur fondidan 150 ming dollar investitsiya jalb qildingiz. Investorlarni jalb qilish jarayoni qanday kechdi?

— Tilmoch rasman ishga tushgach, turli auditoriyalar orasida asta-sekin ommalasha boshladi: undan davlat xizmatchilari, yuristlar, marketologlar, blogerlar va SMM mutaxassislari faol foydalana boshlashdi. Daromadimiz muntazam oshib bordi va fondlar bilan muzokaralar boshlanganda oylik tushumimiz (MRR) 8-9 ming dollarga yetgan edi.

Bizga Aloqa Ventures venchur fondining operatsion hamkori Davron Parmanov e’tibor qaratdi. U biz bilan bog‘lanib, investitsiya raundini o‘tkazishni taklif qildi. Aloqa Ventures kelishuvda bosh investor sifatida qatnashdi va yana ikkita mahalliy fond – IT Park Ventures va Yoshlar Ventures’ni ham jalb qildi. Natijada startapimizning bozor qiymati 1,5 million dollarga baholandi. Uchala fondning har biri 40-60 ming dollardan investitsiya kiritdi va umumiy hisobda 150 ming dollarlik raundni yopdik.

— 2025-yilda AQShda Silicon Valley Residency dasturi va AlchemistX akseleratorida qatnashdingiz. Ushbu tajriba biznesga bo‘lgan qarashingizni qanday o‘zgartirdi?

— Dastur IT Park Uzbekistan, Alchemist Accelerator, Astana Hub va Silkroad Innovation Hub hamkorligida tashkil etildi. Astana Hub Ventures va IT Park Ventures fondlari dasturda qatnashish, mentorlik ko‘magidan foydalanish va xalqaro imkoniyatlarga ega bo‘lish evaziga startapdagi kichik ulushlarga ega bo‘lishdi.

San-Fransiskoda o‘tkazgan uch oyim biznesga bo‘lgan qarashimni butunlay o‘zgartirdi. AlchemistX akseleratoridagi ta’lim asosan B2B savdolarga qaratilgan edi: har hafta tajribali startap asoschilari mahorat darslarini o‘tkazishardi, Alchemist’dan biriktirilgan shaxsiy mentor biz bilan ishlardi. Dastur esa an’anaviy Demo Day bilan yakunlandi – unda loyihalarimizni amerikalik investorlar oldida taqdim etdik.

Silicon Valley safaridan keyin bozorning haqiqiy ko‘lami va biznesda tavakkal qilishga bo‘lgan munosabat qanchalik boshqacha ekanini tushundim. Markaziy Osiyoda 1 million dollarlik daromad ko‘pincha katta orzu va yakuniy maqsad sifatida ko‘riladi. AQShda esa bu shunchaki boshlang‘ich nuqta. U yerda iqtidorli mutaxassislar juda ko‘p: sohaga ixtisoslashgan maydonlarda deyarli har oqshom o‘nlab uchrashuvlar o‘tkaziladi, yangi tanishlar orttirish va turli loyihalarni boshlash uchun imkoniyatlar yetarli. Amerikalik investorlar hali pishib yetilmagan g‘oyalarga ham sarmoya kiritishga tayyor. Ular uchun eng muhimi — startap asoschisining o‘z g‘oyasiga ishonchi va qilayotgan ishiga bo‘lgan ishtiyoqi. Bu safardan keyin jamoamizning maqsadlari ham, katta natijalarga erishish istagi ham ancha oshdi.

— Monetizatsiya qanday yo‘lga qo‘yilgan? Startap qancha daromad keltiryapti va tushumning qaysi segmentdagi ulushi kattaroq?

— Hozirgi MRR ko‘rsatkichi 22-23 ming dollarni tashkil etadi. Yil oxirigacha bu ko‘rsatkichni 30 ming dollarga yetkazishni maqsad qilganmiz. Daromadimizning asosiy qismini B2C segmenti ta’minlaydi.

B2C segmentidagi monetizatsiya haqida gapiradigan bo‘lsak, O‘zbekistonda platformamizdan oyiga 200 mingdan ortiq faol foydalanuvchi foydalanadi, tashriflar soni esa qariyb 1,2 millionni tashkil etadi. Auditoriyaning taxminan 98 foizi platformadan bepul foydalanadi, bunda kiritiladigan belgilar soniga cheklov qo‘yilgan. Biz bu trafikni ataylab saqlab turibmiz, chunki u modellarni qo‘shimcha ma’lumotlar bilan o‘qitish va auditoriyani kengaytirish uchun muntazam ravishda yangi ma’lumotlar oqimini ta’minlaydi. Hozirda 4 000-4 200 nafar foydalanuvchi doimiy ravishda pullik obunadan foydalanadi. Asosiy tarif oyiga 4 dollar, eng qimmat tarif esa 15 dollar turadi.

B2B segmentida esa O‘zbekistondagi qariyb 150 ta kompaniya bilan hamkorlik qilamiz. Korporativ mijozlar jamoa uchun mo‘ljallangan tariflardan foydalanadi, ularning narxi har bir foydalanuvchi uchun yiliga 200 dollardan boshlanadi.

B2B mijozlarimiz orasida, masalan, Yandex Go xizmatining mahalliylashtirish jamoasi, shuningdek, subtitrlarni tarjima qilishda mahsulotimizdan foydalanadigan Kinopoisk va iTV onlayn kinoteatrlari bor. Bundan tashqari, SI yordamida ovozli tarjima qilish texnologiyamiz ham mavjud. Hozircha u badiiy filmlar yoki seriallarni dublyaj qilish uchun yetarli darajada takomillashmagan, ammo mijozlarimizdan biri undan o‘quv kurslarini o‘zbek tiliga tarjima qilishda muvaffaqiyatli foydalanmoqda.

Murakkabroq integratsiyalarga kelsak, API orqali ulanish yiliga 500-1000 dollar turadi. Yirik bizneslarning har biri uchun alohida shlyuzlar va biznes ehtiyojlariga moslashtirilgan yechimlar ishlab chiqamiz. Shuningdek, o‘zbek tilidagi ichki til modellarini o‘qitayotgan banklar uchun belgilangan va tartiblangan ma’lumotlar to‘plamlarini ham tayyorlayapmiz.

“Turkiy tillarda tayyor matn korpuslari keskin yetishmaydi”

— Qozoq tili va boshqa tillarga kengayish jarayoni qanday kechdi?

— Biz universal yechimni topdik, deb o‘ylagandik. Har bir yangi til uchun “alignment”, ya’ni parallel matnlarni o‘zaro moslashtirish usulidan foydalandik. Buning uchun bir xil kitobning ruscha, inglizcha va kerakli tildagi variantlarini olib, gapma-gap solishtirdik. Shu orqali model bir xil fikr turli tillarda qanday ifodalanishini o‘rganishi kerak edi. 2025-yilda shu usul asosida qariyb 4 000 ta kitob va ochiq manbalardagi matnlardan foydalanib, qozoq tilini ham qo‘shdik. Ammo tarjima sifati kutilgan darajada yaxshi chiqmadi.

Muammo nimada ekanini tushunish uchun Qozog‘istondagi professional filologlar, tarjimonlar va kopirayterlar bilan kichik tadqiqot o‘tkazdik. Ma’lum bo‘lishicha, internetdagi va zamonaviy bosma kitoblardagi qozoq tilidagi kontentning katta qismi mashina tarjimalari va rus tilidan so‘zma-so‘z ko‘chirilgan iboralardan iborat ekan. Model ham aynan shu ma’lumotlar asosida o‘qitilgani uchun bizning tarjimalarimiz ham sun’iy, “SI yozgandek” chiqib qolgan. Xuddi shunday muammoga boshqa turkiy tillarda ham duch keldik.

Qozog‘iston bozoriga kirishning qiyin bo‘lishiga yana bir sabab bor: biz mamlakatning o‘zida emasmiz, shu bois foydalanuvchilarning fikr-mulohazalarini to‘liq his qilish va tezda moslashish qiyin. Hozir modeldagi xatolarni tuzatdik, tarjimalar ancha tabiiy chiqyapti. Ammo Qozog‘iston bozoriga bevosita tarjimon orqali emas, balki unga yaqin boshqa vositalar – masalan, lug‘atlar yoki kopiraytingni tekshirish servislaridan boshlab kirishni rejalashtiryapmiz. Hozircha Qozog‘istonda oyiga qariyb 20 ming nafar foydalanuvchimiz bor, shundan taxminan 300 nafari pullik obunadan foydalanadi.

— Tilmoch platformasida ozarbayjon, gruzin va hatto koreys tillari bilan birga jami 16 ta til mavjud. Yangi tillarni qo‘shish rejangiz bormi? Kelgusi yil uchun qanday rejalarni belgilagansiz?

— Yangi tilni noldan qo‘shish va uni sifatli darajada sozlash uchun 3-4 oy vaqt ketadi. Hozircha yangi tillarni qo‘shishni to‘xtatib, asosiy e’tiborimizni qozoq, qirg‘iz, tojik, qoraqalpoq va ozarbayjon tillaridagi tarjima sifatini yaxshilashga qaratishga qaror qildik. Tayyor matn korpuslari yetishmasligi biz uchun jiddiy muammo bo‘lib turibdi. Shu sababli hozir ma’lumotlarni ko‘paytirish usulidan foydalanmoqdamiz: tashqi LLM modellar yordamida kerakli sintaktik tuzilmalarni yaratamiz, ularning sifatini tekshiramiz va shu ma’lumotlar asosida o‘z algoritmimizni qo‘shimcha o‘qitamiz.

Umuman olganda, servisni tilga oid turli xizmatlarni birlashtirgan superilovaga aylantirishga intilyapmiz. Allaqachon so‘zli boshqotirmalarni qo‘shdik, ularda har kuni mingdan ortiq kishi o‘ynaydi. Shuningdek, o‘zbek va qozoq tillaridagi audio fayllarni matnga aylantirish xizmatini ham ishga tushirdik: tizim bir sutkada 50-60 soatlik audioni qayta ishlaydi. Imlo qoidalari, namunaviy hujjatlar va shartnomalarni avtomatik yaratish imkoniyatlarini o‘z ichiga olgan portalni ham rivojlantiryapmiz.

Kelgusi yil uchun rejalarimizdan yana biri – lotin yozuviga asoslangan yangi o‘zbek alifbosi uchun mobil klaviaturalarni ishga tushirish. Bu orqali odamlarga yangi alifboga tezroq ko‘nikishga yordam berish, o‘zbek tilini to‘liq raqamlashtirish va undan foydalanishni yanada qulaylashtirishni maqsad qilganmiz.

Strategik maqsadimiz – hozirgi oyiga 1,2 million tashrifni 5 milliongacha yetkazish. Sifatli trafik bilan bir necha millionlik auditoriyani shakllantirgach, mintaqadagi yirik raqamli ekotizimlar bilan hamkorlik qilish, ulardan biri bilan bitim tuzish yoki platformamizni ularning tizimlariga integratsiya qilish imkoniyatlarini ko‘rib chiqamiz.